| تعداد نشریات | 32 |
| تعداد شمارهها | 840 |
| تعداد مقالات | 8,153 |
| تعداد مشاهده مقاله | 52,501,767 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 8,895,842 |
تحلیل داستان خسرو و بهرام چوبین شاهنامه بر اساس مربع ایدئولوژیک ون دایک | ||
| نقد و نظریه ادبی | ||
| دوره 10، شماره 2 - شماره پیاپی 21، دی 1404، صفحه 57-78 اصل مقاله (1.16 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22124/naqd.2025.31056.2720 | ||
| نویسندگان | ||
| رسول حیدری* 1؛ محمد خسروی شکیب2 | ||
| 1استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه لرستان، خرمآباد، ایران. | ||
| 2استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه لرستان، خرمآباد، ایران. | ||
| چکیده | ||
| الگوی مربع ایدئولوژیک یکی ازابداعات ون دایک در حوزۀ تحلیل گفتمان انتقادی است. براساس این الگو، نهادهای قدرت در مقام گروه خودی، از چهار اصل برای تحمیل ایدئولوژی و پوشاندن چهرۀ حقیقت استفاده میکنند: بیان صفات مثبت گروه خودی، بیان صفات منفی گروه دیگری، تأکیدزدایی از صفات منفی خودی و تأکیدزدایی از صفات مثبت دیگری. در این پژوهش، روایت شاهنامه از داستان بهرام چوبین و خسرو پرویز با تأکید بر بخش مجادلۀ کلامی تحلیل شده است. یافتهها نشان میدهد که گروه قدرت (خسرو) از تکنیکهایی مانند قیاس، سفسطه، طفره و ابهام، اغراق و نمایشیسازی و استعارهسازی برای خودنمودی مثبت و دیگرنمودی منفی بهره برده است. خسرو درمقام نمایندۀ گروه فرادست با اتکا به عناصر سلطهگری ایدئولوژیک مانند نژاد و دین، بر نکات مثبت خود تأکید دارد و خطاهای خود را انکار میکند، ازسویی با برجستهسازی نکات منفی کارنامۀ بهرام، سعی در نادیده گرفتن شایستگیهای او دارد. یافتهها نشان میدهد که تدوینگران اصلی این روایت با برجستهسازی صفات منفی بهرام ،کمرنگسازی خطاهای خسرو، عدم رعایت نظام نوبتگیری در مکالمه و اختصاص فرصت دفاع بیشتر به خسرو، در پیشبرد داستان به نفع گروه قدرت کوشیدهاند. فردوسی نیز در مقام روایتگر متأخر این داستان با تدوینگران اصلی همسوست. | ||
| کلیدواژهها | ||
| شاهنامه؛ خسروپرویز؛ بهرام چوبین؛ مربع ایدئولوژیک؛ ون دایک | ||
| مراجع | ||
|
بلعمی، ابوعلی. (1386). تاریخ بلعمی، به تصحیح ملکالشعرای بهار و محمد پروین گنابادی. تهران: هرمس.
بهاری، ارسلان و محمدی، علی. (1401). «بررسی و تحلیل سرگذشت بهرام چوبین در بستر تاریخ و شاهنامه بر اساس ناهمگونی رفتاری خود و دیگری از منظر نشانه شناسی فرهنگی». نشریه متنشناسی ادب فارسی، 14(2)، 41-56.
پاشازانوس، احمد و رحیمی، معصومه. (1398). «تحلیل گفتگوی حضرت موسی و فرعون در سایه مربع ایدئولوژیک وندایک». کاوش در پژوهشهای زبانشناختی قرآن، 8(2)، 21- 36.
تامپسون، فیلیپ. (1369). گروتسک در ادبیات، ترجمۀ غلامرضا مامی. شیراز: شیوا.
حامدیشیروان، زهرا و زرقانی، سیدمهدی. (1393). «تحلیل داستان رستم و شغاد براساس مربع ایدئولوژیک ون دایک». فصلنامۀ علمیپژوهشی کاوشنامه، 15(28)، 99-128. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17359589.1393.15.28.4.5
خالقیمطلق، جلال. (1395). یادداشتهای شاهنامه، جلد دوم. تهران: مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.
خوانساری، محمد. (1377). منطق صوری، جلد دوم. تهران: آگاه.
خیرآبادی، معصومه؛ آقاگلزاده، فردوس؛ گلفام، ارسلان و کرد زعفرانلو، عالیه. (1400). «تحلیل گفتمان روابط قدرت بین کنشگران در داستانهای تألیف شده برای کودکان ایرانی به زبان فارسی با رویکرد شناختی». مطالعات ادبیات کودک دانشگاه شیراز، سال دوازدهم (24)، 69-96. https://doi.org/10.22099/jcls.2020.34136.1713
رستگار فسایی، منصور. (1379). فرهنگ نامهای شاهنامه، جلد اول. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سرّامی، قدمعلی. (1373). از رنگ گل تا رنج خار؛ شکلشناسی قصههای شاهنامه، تهران: علمی فرهنگی.
سلطانی، علیاصغر. (1383). «تحلیل گفتمان به مثابه نظریه و روش». نشریۀ علوم سیاسی دانشگاه باقرالعلوم، (28)، 153- 180.
شمیسا، سیروس. (1397). شاهِ نامهها، تهران: هرمس.
شهری، بهمن. (1391). «پیوندهای میان استعاره و ایدئولوژی». نقد ادبی، 5(19)، 59-76. http://dorl.net/dor/20.1001.1.20080360.1391.5.19.3.3
صفا، ذبیحالله. (1384). حماسهسرایی در ایران، تهران: امیرکبیر.
طاهری، محمد و مؤمنیثانی، محمد. (1390). «بررسی و تحلیل ویژگی های حماسی داستان بهرام چوبینه در شاهنامۀ فردوسی». پژوهشهای ادب عرفانی (گوهر گویا)، 5 (17)، 175-196.
طبری، محمدبن جریر. (1375). تاریخ طبری (تاریخ الرّسل و الملوک)، جلد دوم. ترجمۀ ابوالقاسم پاینده. تهران: اساطیر.
فردوسی، ابوالقاسم. (1382). شاهنامه (براساس چاپ مسکو)، به کوشش سعید حمیدیان. مجلد چهارم (جلد نهم). تهران: قطره.
فرکلاف، نورمن. (1379). تحلیل گفتمان انتقادی، ترجمۀ فاطمه شایستهپیران و دیگران. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
کریستنسن، آرتور امانوئل. (1378). ایران در زمان ساسانیان، ترجمۀ رشید یاسمی. تهران: صدای معاصر.
کزازی، میرجلالالدین. (1390). نامۀ باستان؛ ویرایش و گزارش شاهنامۀ فردوسی (از پادشاهی خسرو پرویز تا پادشاهی یزدگرد)، جلد نهم. تهران: سمت.
گردیزی، ابوسعید عبدالحی. (1363). زینالاخبار (تاریخ گردیزی)، به تصحیح عبدالحی حبیبی. تهران: دنیای کتاب.
مکدانل، دایان. (1380). مقدمهای بر نظریههای گفتمان، ترجمۀ حسینعلی نوذری. تهران: فرهنگ گفتمان.
وندایک، تئون. ای. (1394). ایدئولوژی و گفتمان؛ درآمدی چندرشتهای، ترجمۀ محسن نوبخت. تهران: سیاهرود.
Fowler, R. and G. Kress (2019). “Critical Linguistics”. In Language and Control, New York: Routledge publication. 180-213. Van Dijk, T. A. (1993). “Principles of critical discourse analysis”. In Discurse & Society Journal, Volum 4. Issue2, 249-283. Van Dijk, T.A. (1998). Ideology (A Multidisciplinary Approach), London: Sage publication. Van Dijk, T. A. (2003). “Discourse, power and access”. In Texts and PracticesLondon and New York: Routledge. 84-107. Van dijk, T. A. (2009). Society and Discourse (How Social Contexts Influence Text and Talk), New York: Cambridge university press.
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 177 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 42 |
||